درسنامه آموزشی علوم و معارف قرآنی (1) کلاس دهم معارف

درس 8: قابل فهم بودن قرآن

بازدید122

تاریخ بروزرسانی1404/08/1

قرائت: سوره قمر، آیهٔ 1 تا 38

بِسمِ اللَّهِ الرَّحمَٰنِ الرَّحِیمِ
اقتَرَبَتِ السَّاعَةُ وَ انشَقَّ القَمَرُ ﴿1﴾ وَ إِن یَرَوا آیَةً یُعْرِضُوا وَ یَقُولُوا سِحرٌ مُستَمِرٌّ ﴿2﴾ وَ کَذَّبُوا وَ اتَّبَعُوا أَهوَاءَهُمْ وَ کُلُّ أَمرٍ مُستَقِرٌّ ﴿3﴾ وَ لَقَد جَاءَهُم مِنَ الْأَنْبَاءِ مَا فِیهِ مُزدَجَرٌ ﴿4﴾ حِکمَةٌ بَالِغَةٌ فَمَا تُغنِ النُّذُرُ ﴿5﴾ فَتَوَلَّ عَنْهُم یَوْمَ یَدعُ الدَّاعِ إِلَیٰ شَیءٍ نُکرٍ ﴿6﴾ خُشَّعًا أَبصَارُهُم یَخرُجُونَ مِنَ الْأَجْدَاثِ کَأَنَّهُم جَرَادٌ مُنْتَشِرٌ ﴿7﴾ مُهطِعِینَ إِلَی الدَّاعِ یَقُولُ الکَافِرُونَ هَٰذَا یَومٌ عَسِرٌ ﴿8﴾ کَذَّبَت قَبْلَهُم قَومُ نُوحٍ فَکَذَّبُوا عَبْدَنَا وَ قَالُوا مَجْنُونٌ وَ ازْدُجِرَ ﴿9﴾ فَدَعَا رَبَّهُ أَنِّی مَغْلُوبٌ فَانتَصِرْ ﴿10﴾ فَفَتَحنَا أَبوَابَ السَّمَاءِ بِمَاءٍ مُنهَمِرٍ ﴿11﴾ وَ فَجَّرنَا الْأَرْضَ عُیُونًا فَالْتَقَی المَاءُ عَلَیٰ أَمرٍ قَد قُدِرَ ﴿12﴾ وَ حَمَلنَاهُ عَلَیٰ ذَاتِ أَلوَاحٍ وَ دُسُرٍ ﴿13﴾ تَجرِی بِأَعیُنِنَا جَزَاءً لِمَن کَانَ کُفِرَ ﴿14﴾ وَ لَقَد تَرَکْنَاهَا آیَةً فَهَلْ مِنْ مُدَّکِرٍ ﴿15﴾ فَکَیفَ کَانَ عَذَابِی وَ نُذُرِ ﴿16﴾ وَ لَقَد یَسَّرْنَا الْقُرْآنَ لِلذِّکْرِ فَهَلْ مِنْ مُدَّکِرٍ ﴿17﴾ کَذَّبَت عَادٌ فَکَیفَ کَانَ عَذَابِی وَ نُذُرِ ﴿18﴾ إِنَّا أَرْسَلْنَا عَلَیْهِم رِیحًا صَرصَرًا فِی یَوْمِ نَحْسٍ مُسْتَمِرٍّ ﴿19﴾ تَنْزِعُ النَّاسَ کَأَنَّهُمْ أَعْجَازُ نَخْلٍ مُنْقَعِرٍ ﴿20﴾ فَکَیْفَ کَانَ عَذَابِی وَ نُذُرِ ﴿21﴾ وَ لَقَدْ یَسَّرْنَا الْقُرْآنَ لِلذِّکْرِ فَهَلْ مِنْ مُدَّکِرٍ ﴿22﴾ کَذَّبَتْ ثَمُودُ بِالنُّذُرِ ﴿23﴾ فَقَالُوا أَبَشَرًا مِنَّا وَاحِدًا نَتَّبِعُهُ إِنَّا إِذًا لَفِی ضَلَالٍ وَ سُعُرٍ ﴿24﴾ أَأُلْقِیَ الذِّکْرُ عَلَیْهِ مِنْ بَیْنِنَا بَلْ هُوَ کَذَّابٌ أَشِرٌ ﴿25﴾ سَیَعْلَمُونَ غَدًا مَنِ الْکَذَّابُ الْأَشِرُ ﴿26﴾ إِنَّا مُرْسِلُو النَّاقَةِ فِتْنَةً لَهُم فَارْتَقِبْهُمْ وَ اصْطَبِرْ ﴿27﴾ وَ نَبِّئْهُمْ أَنَّ الْمَاءَ قِسْمَةٌ بَیْنَهُمْ کُلُّ شِرْبٍ مُحْتَضَرٌ ﴿28﴾ فَنَادَوْا صَاحِبَهُم فَتَعَاطَیٰ فَعَقَرَ ﴿29﴾ فَکَیْفَ کَانَ عَذَابِی وَ نُذُرِ ﴿30﴾ إِنَّا أَرْسَلْنَا عَلَیْهِمْ صَیْحَةً وَاحِدَةً فَکَانُوا کَهَشِیمِ الْمُحْتَظِرِ ﴿31﴾ وَ لَقَدْ یَسَّرْنَا الْقُرْآنَ لِلذِّکْرِ فَهَلْ مِنْ مُدَّکِرٍ ﴿32﴾ کَذَّبَت قَوْمُ لُوطٍ بِالنُّذُرِ ﴿33﴾ إِنَّا أَرْسَلنَا عَلَیْهِمْ حَاصِبًا إِلَّا آلَ لُوطٍ نَجَّیْنَاهُم بِسَحَرٍ ﴿34﴾ نِعْمَةً مِنْ عِنْدِنَا کَذَٰلِکَ نَجْزِی مَنْ شَکَرَ ﴿35﴾ وَ لَقَدْ أَنْذَرَهُمْ بَطْشَتَنَا فَتَمَارَوْا بِالنُّذُرِ ﴿36﴾ وَ لَقَد رَاوَدُوهُ عَنْ ضَیْفِهِ فَطَمَسْنَا أَعْیُنَهُمْ فَذُوقُوا عَذَابِی وَ نُذُرِ ﴿37﴾ وَ لَقَدْ صَبَّحَهُمْ بُکْرَةً عَذَابٌ مُسْتَقِرٌّ ﴿38﴾

وقف و ابتدا (2)

در درس قبل با علائم وقف همچون «ط» و «ج» آشنا شدیم. کارکرد اصلی این نشانه‌ها تعیین مکان‌های مناسب جهت وقف صحیح می‌باشد.

گاهی برخی آیات طولانی فاقد علائم وقف است در این صورت چگونه می‌توانیم بفهمیم که کجا می‌توان وقف کرد؟

مثلاً وقف در کدام بخش از آیهٔ زیر صحیح است؟

یَا أَیُّهَا النَّاسُ إِنْ کُنْتُمْ فِی رَیْبٍ مِنَ الْبَعْثِ فَإِنَّا خَلَقْنَاکُمْ مِنْ تُرَابٍ ثُمَّ مِنْ نُطْفَةٍ ثُمَّ مِنْ عَلَقَةٍ ثُمَّ مِنْ مُضْغَةٍ مُخَلَّقَةٍ وَ غَیْرِ مُخَلَّقَةٍ لِنُبَیِّنَ لَکُمْ وَ نُقِرُّ فِی الْأَرْحَامِ مَا نَشَاءُ إِلَی أَجَلٍ مُسَمًّی ثُمَّ نُخْرِجُکُمْ طِفْلًا ثُمَّ لِتَبْلُغُوا أَشُدَّکُمْ وَ مِنْکُمْ مَنْ یُتَوَفَّی وَ مِنْکُمْ مَنْ یُرَدُّ إِلَی أَرْذَلِ الْعُمُرِ لِکَیْلَا یَعْلَمَ مِنْ بَعْدِ عِلْمٍ شَیْئًا وَ تَرَی الْأَرْضَ هَامِدَةً فَإِذَا أَنْزَلْنَا عَلَیْهَا الْمَاءَ اهْتَزَّتْ وَ رَبَتْ وَ أَنْبَتَتْ مِنْ کُلِّ زَوْجٍ بَهِیجٍ _{سورهٔ حج، آیهٔ 5}

برای شناختن مکان وقف از دو روش زیر می‌توان استفاده کرد:

1- شناختِ برخی کلمات مربوط به اول جمله، می‌تواند به شما کمک کند تا محل وقف را تشخیص دهید.

این کلمات، نشان دهندۀ مکان شروع جمله می‌باشند. بنابراین می‌توان قبل از آنها وقف کرد و جمله را به وسیلهٔ آنها شروع نمود، مانند:

اِن: .............
فَـ: .............
وَ: .............
ثُم: .............
لـِ: .............

می‌توانید برخی از این نمونه‌ها را در مثال بیابید و به ذهن بسپارید. آنگاه خواهید دید که این شناخت تا چه میزان می‌تواند بر صحت وقف‌های شما تأثیر بگذارد.

2- بهترین وقف و ابتدا آن است که براساس معنا بوده و منجر به روشن‌تر شدن مفهوم آیه گردد.

به همین جهت باید با مفاهیم قرآنی نیز آشنا شویم تا جمله‌ها را بهتر تشخیص داده و وقف و ابتدای مناسب را انجام دهیم.

استفاده از ترجمه آیات، ما را در تشخیص محل وقف کمک می‌کند.

آیات 1 تا 14 سوره طه را از روی صفحات 312 و 313 قرآن کامل با رعایت قواعد تجویدی به صورت روان قرائت کنید.

قابل فهم بودن قرآن

یکی از مقدمه‌های تفسیر قرآن، پذیرش قابل فهم بودن قرآن کریم برای همه انسان‌‌هاست.

حال آیا واقعاً آیات قرآن قابل فهم است؟ یا فهم معانی آن فراتر از توان بشر است؟

دانشمندان علوم قرآنی، با بیان دلیل‌های مختلف، قرآن را برای بشر قابل فهم می‌دانند، که در اینجا به برخی از مهم‌ترین دلیل‌ها اشاره می‌کنیم:

الف) هماورد طلبی قرآن: قرآن کریم برای اثبات حقانیت خود، بارها مخالفان را به آوردن سوره یا سوره‌هایی همانند سوره‌های این کتاب آسمانی دعوت کرده است:

وَ إِن کُنْتُم فِی رَیبٍ مِمَّا نَزَّلنَا عَلَیٰ عَبدِنَا فَأتُوا بِسُورَةٍ مِن مِثْلِهِ_{^{بقره، آیهٔ 23}}
اگر درباره آنچه بر بنده خود نازل کرده‌ایم، شک و تردید دارید، یک سوره همانند آن بیاورید.

این هماوردطلبی زمانی معنا دارد که قرآن برای مخاطبان پیامبر قابل فهم باشد تا با فهم محتوای آن، سوره‌هایی شبیه سوره‌های آن بیاورند، در حالی که اگر نتوانند معنای آن را درک کنند این دعوت، بی‌معنا خواهد بود.

ب) دعوت قرآن به تدبّر و اندیشه در آیات: خداوند در قرآن کریم، هدف از نزول آیات قرآن را تدبر در آنها دانسته است:

کِتَابٌ أَنزَلنَاهُ إِلَیکَ مُبَارَکٌ لِیَدَّبَّرُوا آیَاتِهِ... _{ص، آیهٔ 29}
این کتابی با برکت است که بر تو نازل کردیم، تا در آیات آن بیندیشند.

همچنین تدبر نکردن در آن را مورد سرزنش قرار داده است:

أَفَلَا یَتَدَبَّرُونَ القُرْآنَ أَم عَلَیٰ قُلُوبٍ أَقفَالُهَا _{محمد، آیهٔ 24}
آیا آنها در قرآن نمی‌اندیشند یا بر دل‌هایشان قفل نهاده شده است؟

اگر فهم آیات قرآن امکان نداشت، این سرزنش معنایی نداشت، بنابراین فهم قرآن و اندیشه در آیات آن، نه تنها ممکن بلکه لازم است.

ج) قرآن کتاب هدایت: قرآن کریم برای هدایت بشر فرستاده شده است. لازمهٔ بهره‌مندی انسان‌ها از هدایت قرآن این است که معانی آیات آن را درک کنند تا بتوانند به آن عمل کنند.

این آیه، قرآن را ساده و قابل فهم معرفی می‌کند تا انسان‌ها بتوانند از آیات آن پند گرفته و در مسیر هدایت قرار گیرند:

وَ لَقَد یَسَّرنَا الْقُرآنَ لِلذِّکرِ، فَهَل مِن مُدَّکِرٍ _{قمر، آیهٔ 17}
ما قرآن را برای پندآموزی آسان ساختیم، پس آیا پند گیرنده‌ای هست؟

پندآموزی از قرآن زمانی اتفاق می‌افتد که همگان معانی آیات آن را به خوبی درک کنند.

و یا در آیه‌ای دیگر می‌خوانیم:

هَٰذَا بَیَانٌ لِلنَّاسِ وَهُدًی وَ مَوْعِظَةٌ لِلمُتَّقِینَ_{آل عمران، آیهٔ 138}
این (قرآن)، بیانی است برای عموم مردم و هدایت و اندرزی است برای پرهیزگاران.

این آیه، همه مردم را مخاطب دستورات قرآن می‌داند، هر چند تنها پرهیزکاران از هدایت و اندرزهای موجود در آیات بهره‌مند می‌گردند.

به این آیات مراجعه کنید هر یک از این آیات چگونه به قابل فهم بودن قرآن برای بشر اشاره می‌کنند؟

سورهٔ هود، 13
سورهٔ نحل، 44
سورهٔ اسراء، 9

حفظ نور: سوره زلزال

آیات شریفه سوره زلزال را براساس برنامهٔ پیشنهادی دبیر محترم حفظ کنید.

بِسمِ اللَّهِ الرَّحمَٰنِ الرَّحِیمِ
إِذَا زُلزِلَتِ الْأَرضُ زِلزَالَهَا ﴿1﴾ وَ أَخرَجَتِ الْأَرْضُ أَثقَالَهَا ﴿2﴾ وَ قَالَ الْإِنسَانُ مَالَهَا ﴿3﴾ یَومَئِذٍ تُحَدِّثُ أَخبَارَهَا ﴿4﴾ بِأَنَّ رَبَّکَ أَوحَیٰ لَهَا ﴿5﴾ یَومَئِذٍ یَصدُرُ النَّاسُ أَشتَاتًا لِیُرَوا أَعمَالَهُم ﴿6﴾ فَمَن یَعمَل مِثْقَالَ ذَرَّهٍٔ خَیرًا یَرَهُ ﴿7﴾ وَ مَن یَعمَل مِثْقَالَ ذَرَّهٍٔ شَرًّا یَرَهُ ﴿8﴾

برای مطالعه: ترجمه سوره زلزال

به نام خداوند بخشنده بخشایشگر
هنگامی که زمین شدیداً به لرزه در می‌آید، (1) و زمین بارهای سنگینش را خارج می‌سازد! (2) در آن حال انسان گوید: زمین را چه می‌شود (که این‌گونه می‌لرزد)؟! (3) در آن روز زمین، تمام خبرهایش را بازگو می‌کند؛ (4) چرا که پروردگارت به او وحی کرده است! (5) در آن روز مردم به صورت گروه‌های پراکنده (از قبرها) خارج می‌شوند تا اعمالشان به آنها نشان داده شود! (6) پس هرکس هم وزن ذره‌ای کار خیر انجام دهد آن را می‌بیند! (7) و هرکس هم وزن ذره‌ای کار بد کرده آن را می‌بیند! (8)

محتوای کلی سوره زلزال

کلمه زلزال به معنی لرزش و زلزله است نام دیگر این سوره زلزله است.

این سوره از نشانه‌های وقوع قیامت بحث می‌کند و پس از آن از گواهی دادن زمین به تمام اعمال آدمی سخن به میان آمده است.

سپس از تقسیم مردم به دو گروه «نیکوکار» و «بدکار» و رسیدن هرکس به اعمال خود سخن می‌گوید.